admin Cyfrowy Panoptykon: jak trwała widzialność kształtuje nasze „Ja”
Koncepcja panoptykonu, więzienia zaprojektowanego przez filozofa Jeremy’ego Benthama, w którym jeden strażnik w centralnej wieży może obserwować wszystkich więźniów, którzy nigdy nie wiedzą, czy w danej chwili są oglądani, stała się jedną z najbardziej przenikliwych metafor współczesności. Michel Foucault użył jej do opisania społeczeństwa dyscyplinarnego, w którym władza działa poprzez nieustanną możliwość obserwacji, prowadząc do internalizacji kontroli. Dzisiejsze media społecznościowe i platformy cyfrowe to panoptykon w swojej najczystszej, zalgorytmizowanej formie. Nie ma tu jednego strażnika, ale są miliony potencjalnych obserwatorów – znajomych, nieznajomych, algorytmów, reklamodawców, przyszłych pracodawców, a także my sami, śledzący własne odbicie w cyfrowym zwierciadle. To uczucie bycia potencjalnie zawsze widzianym, ocenianym i zapisanym wywołuje fundamentalną zmianę w psychice. Przechodzimy od bycia podmiotem doświadczającym do bycia obiektem wystawionym na widok publiczny. Nasze myśli, działania, a nawet emocje zaczynają podlegać procesowi ciągłej samoprezentacji i autocenzury. Każde potencjalne działanie – od opublikowania zdjęcia, przez napisanie komentarza, po wyrażenie sympatii na portalu randkowym – jest poprzedzone milisekundową lub dłuższą kalkulacją: „Jak to zostanie odebrane? Kto to zobaczy? Jak wpłynie to na mój wizerunek?”. To nie jest już swobodna ekspresja; to performatywna tożsamość – akt kreowania i podtrzymywania określonej wersji siebie, przeznaczonej dla publiczności.
W kontekście portali randkowych ten efekt panoptykonu jest szczególnie intensywny i ma charakter podwójnej obserwacji. Z jednej strony, użytkownik jest świadomie i dobrowolnie „wystawiony” na ogląd przez potencjalnych partnerów. Każdy element profilu – od wyboru zdjęć, przez sformułowania w opisie, po połączenie z kontami w mediach społecznościowych – jest starannie kuratorowany, aby przedstawić optymalną, atrakcyjną wersję siebie. To nie jest autentyczne „ja”, ale jego strategiczna projekcja, zaprojektowana, aby przyciągać, intrygować i przechodzić przez wstępne filtry algorytmu i ludzkiej percepcji. Z drugiej strony, działamy pod nieustanną, wewnętrzną obserwacją własnego wyobrażenia o oczekiwaniach tej nieokreślonej publiczności. Pytamy siebie: „Czy to zdjęcie jest wystarczająco atrakcyjne, ale nie zbyt próżne? Czy ten opis jest wystarczająco inteligentny i dowcipny, ale nie wymądrzający się? Czy moje zainteresowania brzmią wystarczająco ciekawo?”. To prowadzi do głębokiego wyczerpania wizerunkowego – psychicznego zmęczenia wynikającego z konieczności nieustannego zarządzania swoim cyfrowym odbiciem. Na głębszym poziomie rodzi to dysonans między doświadczanym „ja” a prezentowanym „ja”. Rzeczywista osoba, z jej wątpliwościami, gorszymi dniami, zwykłymi, niefotogenicznymi momentami, zostaje schowana za wygładzoną fasadą. Z czasem to wykreowane „ja” może zacząć żyć własnym życiem, stawiając nieosiągalne wymagania rzeczywistej osobie i prowadząc do poczucia oszustwa lub pustki, gdy okazuje się, że prawdziwe życie nie pasuje do starannie zmontowanego profilu.
Konsekwencje tego stanu trwałej społecznej widzialności są wielowymiarowe. Po pierwsze, prowadzi do chronicznego lęku społecznego i paranoi oceny. Nawet w domowym zaciszu, publikując coś lub nawet tylko przeglądając cudze profile, towarzyszy nam poczucie bycia „na scenie”. Może to skutkować unikaniem wyrażania autentycznych, ale kontrowersyjnych opinii, rezygnacją z dzielenia się ważnymi, ale „nieatrakcyjnymi” wizualnie doświadczeniami, a w końcu do wycofania się z aktywnego uczestnictwa w życiu online w obawie przed popełnieniem faux pas. Na portalach randkowych objawia się to jako paraliż decyzyjny – niemożność napisania pierwszej wiadomości z obawy przed byciem ocenionym jako nudny lub natrętny, lub skrupulatne analizowanie każdego słowa w otrzymanej wiadomości pod kątem ukrytych znaczeń i ocen. Po drugie, zniekształca ona proces formowania się tożsamości. Tożsamość tradycyjnie kształtuje się poprzez eksplorację, próby i błędy, w relatywnie bezpiecznych przestrzeniach prywatnych lub zaufanego grona. W panoptykonie cyfrowym każdy krok jest rejestrowany i potencjalnie oceniany. Młodzi ludzie, dla których media społecznościowe są głównym środowiskiem społecznym, mogą rozwijać „tożsamość od zewnątrz do wewnątrz” – dostosowując swoje prawdziwe przekonania i preferencje do tego, co jest społecznie nagradzane lajkami i pozytywnymi reakcjami, zamiast odkrywać je poprzez wewnętrzną refleksję i autentyczne doświadczenia. W randkowaniu prowadzi to do homogeniczności profili, gdzie wszyscy „kochają podróże, dobry humor i aktywny tryb życia”, a prawdziwe, niszowe pasje lub cechy charakteru zostają pominięte jako zbyt ryzykowne dla wizerunku.
Psychologia sceny: od performansu do wyczerpania i poszukiwania autentyczności
Życie w stanie nieustannej widzialności i performansu nie jest stanem naturalnym ani zrównoważonym dla psychiki. Proces ten, początkowo mogący dawać poczucie sprawczości i kontroli nad wrażeniem, jakie wywieramy, z czasem prowadzi do szeregu negatywnych konsekwencji, których kulminacją jest głębokie wyczerpanie wizerunkowe i kryzys autentyczności. Wyczerpanie to nie jest zwykłym zmęczeniem; to specyficzne psychiczne obciążenie wynikające z konieczności utrzymywania ciągłej czujności i zarządzania wieloma, czasem sprzecznymi, wersjami siebie (prywatna, zawodowa, randkowa, dla rodziny, dla znajomych). Mózg, ewolucyjnie przystosowany do okresów odpoczynku od społecznej oceny, nie ma możliwości „wyłączenia” tego trybu obserwacji, ponieważ smartfon i powiadomienia przedłużają scenę życia społecznego w każdy zakątek naszej prywatności. To prowadzi do stanu przewlekłego stresu, podobnego do zespołu napięcia przedegzaminacyjnego, który nigdy nie mija. Szczególnie dotkliwe jest to w środowiskach aplikacji randkowych, gdzie każda interakcja jest jawną lub ukrytą oceną atrakcyjności i kompatybilności. Nieustanne „bycie na targu” i konieczność pozycjonowania siebie jako „produktu” pożądanego prowadzi do alienacji od własnego ciała i osobowości. Osoba przestaje pytać „Czy mi się to podoba?”, a zaczyna pytać „Czy to się im spodoba?”. To oddzielenie od własnych odczuć i preferencji jest źródłem poczucia pustki i cynizmu wobec procesu poznawania ludzi, który z naturalnej ciekawości drugim człowiekiem przekształca się w transakcyjny proces wzajemnej oceny.
Reakcją na to wyczerpanie mogą być dwie, pozornie przeciwstawne, strategie. Pierwsza to ucieczka w hiperperformatywność – jeszcze bardziej wytężona praca nad wizerunkiem, inwestycja w lepsze zdjęcia, bardziej chwytliwe opisy, śledzenie trendów w komunikacji. To strategia podobna do pracoholizmu; próba rozwiązania problemu poprzez więcej tej samej aktywności, która ten problem wywołała. Prowadzi ona do jeszcze większego zmęczenia i poczucia, że prawdziwe „ja” znika gdzieś za coraz grubszą warstwą kuratorstwa. Druga, rosnąca w siłę reakcja, to poszukiwanie i fetyszyzacja autentyczności. To właśnie jest paliwem dla trendów takich jak „be real”, publikowanie nieidealnych zdjęć, opowiadanie o porażkach czy celowe łamanie konwencji profili randkowych (np. umieszczanie „nieatrakcyjnych” lub absurdalnych zdjęć, szczerych opisów wad). Ten głód autentyczności jest bezpośrednim zbuntowaniem się przeciwko panoptykonowi. Problem polega na tym, że w środowisku zbudowanym na performansie, sama „autentyczność” często staje się kolejnym, wyrafinowanym performansem – strategią wizerunkową mającą na celu odróżnienie się od tłumu i zdobycie uznania właśnie za tę szczerość. Widać to na portalach randkowych, gdzie profile deklarujące „brak gier”, „bezpośrednią komunikację” i „100% real” stają się nowym, powtarzalnym szablonem. Algorytm, promując treści, które zbierają zaangażowanie, może nawet zacząć promować tego typu „anty-performans” jako kolejną atrakcyjną kategorię, wchłaniając bunt i przekształcając go w towar. To tworzy paradoksalną sytuację, w której próba ucieczki z więzienia widzialności polega na wystawieniu na widok publiczny jeszcze bardziej intymnego aspektu siebie, co tylko pogłębia samą widzialność.
Ostatecznie, najbardziej obiecującą drogą wydaje się nie tyle poszukiwanie autentyczności w ramach systemu, co świadome kreowanie stref prywatności i nie-widzialności. Oznacza to intencjonalne wyłączanie się z cyfrowego panoptykonu: korzystanie z aplikacji randkowych w określonych, limitowanych ramach czasowych, publikowanie treści wyłącznie dla bardzo małych, zaufanych grup (lub tylko dla siebie w formie dziennika), a przede wszystkim – inwestycja w relacje i działania offline, gdzie interakcja nie jest zapisywana, analizowana ani wystawiana na ocenę szerszej publiczności. To w tych przestrzeniach – podczas rozmowy twarzą w twarz, wspólnego działania bez dokumentowania go telefonem, przeżywania chwil dla nich samych, a nie dla ich reprezentacji – psychika może odzyskać oddech. Tutaj może rozwijać się doświadczeniowe „ja”, które poznaje siebie nie poprzez filtr zewnętrznych reakcji, ale poprzez bezpośrednie odczucia, refleksję i głęboką więź z innymi, opartą na wzajemnej akceptacji dla pełni człowieczeństwa, z jego blaskami i cieniami. Wymaga to odwagi, by zaakceptować, że być może coś ważnego, pięknego lub prawdziwego wydarzy się bez świadków i bez cyfrowego potwierdzenia. Jest to akt buntu przeciwko dyktatowi widzialności – afirmacja prawa do istnienia poza sceną, w bogactwie i wolności życia, którego nikt nie obserwuje, a które przez to właśnie może stać się najbardziej własnym i autentycznym.
